Η αφανής εργασία των βοηθών οικογενειακών επιχειρήσεων
Η αφανής εργασία αποτελεί μια άτυπη μορφή απασχόλησης η οποία απέχει από το θεσμικό πρότυπο της σταθερής ή μόνιμης μισθωτής απασχόλησης με σταθερό ωράριο.
Ανήκει στις ευέλικτες μορφές απασχόλησης.
Σε πολλές περιπτώσεις είναι προσωρινή ή εποχιακή χωρίς φυσικά να προηγείται πρόσληψη ή απόλυση του εργαζομένου.
Η αφανής εργασία στερείται κάθε είδους θεσμική και κοινωνική προστασία όπως για παράδειγμα αμοιβή, κοινωνική ασφάλιση, οικονομική και κοινωνική αναγνώριση.
Οι αφανώς εργαζόμενοι διακρίνονται σε δύο βασικές κατηγορίες
α) Οι ανασφάλιστοι εργαζόμενοι.
Πρόκειται για άτομα που εργάζονται περιστασιακά ή μόνιμα σε κάποια επιχείρηση χωρίς όμως να έχουν προηγηθεί οι τυπικές διαδικασίες (πρόσληψη υπαλλήλου, δήλωση του υπαλλήλου στο ΙΚΑ ή το αντίστοιχο ασφαλιστικό ταμείο).
β) τους οικογενειακούς βοηθούς μιας επιχείρησης (σύζυγοι, γονείς, παιδιά που εργάζονται άλλοτε περιστασιακά και άλλοτε σε μόνιμη βάση στην επιχείρηση του συζύγου, γονιού, παιδιού).
Αυτό που τους διαφοροποιεί από την προηγούμενη κατηγορία είναι ότι συνδέονται στις περισσότερες περιπτώσεις με συγγένεια Α΄ βαθμού με τον/ την επιχειρηματία.
Και στις δύο περιπτώσεις τα άτομα μπορεί να εργάζονται για πολύ μεγάλο διάστημα χωρίς όμως να μπορούν να το αποδείξουν.
Επιπλέον προβλήματα μπορεί να αντιμετωπίσουν όταν φτάνοντας σε ηλικία συνταξιοδότησης δεν καταφέρουν να θεμελιώσουν συνταξιοδοτικό δικαίωμα εφόσον δεν έχουν καταβληθεί οι αντίστοιχες εισφορές στα ασφαλιστικά ταμεία.
Στην Ελλάδα το φαινόμενο της αφανούς εργασίας είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο, στις περιπτώσεις δε των οικογενειακών βοηθών θα λέγαμε πως είναι νομιμοποιημένο.
Το φαινόμενο αυτό εμφανίζεται στην Ελλάδα σε συχνότητα πολύ μεγαλύτερη από τις υπόλοιπες χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Αυτό ίσως να οφείλεται στους ισχυρούς δεσμούς που υπάρχουν στην ελληνική οικογένεια και στο γεγονός ότι τα παιδιά ζουν και παραμένουν ως «προστατευόμενα μέλη» στην οικογένεια για μεγάλο χρονικό διάστημα μετά την ενηλικίωσή τους.
Από την άλλη η εργασία της γυναίκας συνήθως στην επιχείρηση του άνδρα – συζύγου θεωρείται ως υποχρέωσή της προκειμένου να ενισχύσει την οικογενειακή επιχείρηση, μη επιβαρύνοντας την με την πρόσληψη κάποιου υπαλλήλου ο οποίος θα αποτελούσε επιπλέον κόστος αυξάνοντας έτσι τα λειτουργικά έξοδα της επιχείρησης.
Στην Ελλάδα η πλειοψηφία των επιχειρήσεων ανήκει στην κατηγορία των μικρών επιχειρήσεων (0-3 απασχολούμενους) οι περισσότερες εκ των οποίων είναι οικογενειακές.
Η βοηθητική οικογενειακή εργασία σε ορισμένους τομείς και κλάδους αποτελεί σχεδόν κυρίαρχη μορφή απασχόλησης.
Η αφανής εργασία αποτελεί σε πολλές περιπτώσεις μέσο επιβίωσης των μικρών οικογενειακών κυρίως επιχειρήσεων οι οποίες στην ουσία επιστρατεύουν όλα τα διαθέσιμα μέλη της οικογένειας ώστε να διατηρηθεί η επιχείρηση στα όρια της κερδοφορίας.
Όπου υπάρχουν μέλη στην οικογένεια (σύζυγοι, παιδιά, γονείς) που έχουν τη δυνατότητα να βοηθήσουν, καλύπτουν το κενό που δημιουργεί η έλλειψη άλλων υπαλλήλων.
Στις περισσότερες περιπτώσεις πρόκειται για θέσεις βοηθητικές που απαιτούν χαμηλό βαθμό εξειδίκευσης.
Παρά το γεγονός ότι τα άτομα αυτά διαφέρουν σε πολλά επίπεδα μεταξύ τους (κοινωνικό, οικονομικό κλπ), παρουσιάζουν ωστόσο κάποια χαρακτηριστικά τα οποία είναι κοινά.
Χαρακτηριστικά βοηθών οικογενειακών επιχειρήσεων
- Συμμετέχουν ενεργά στην επιχείρηση (συζύγου, γονέα, παιδιού) αλλά η επιχείρηση δεν είναι καταγεγραμμένη στο όνομα τους.
- Παρότι η εργασία τους δε διαφέρει από κάποιου άλλου εργαζόμενου, δε διαθέτουν δικό τους μισθό
- Είναι μερικώς ή έμμεσα καταγεγραμμένοι από τις στατιστικές υπηρεσίες
- Η οικονομική συμβολή τους σπάνια υπολογίζεται ή αναγνωρίζεται παρότι συνήθως είναι κρίσιμη για την επιβίωση της επιχείρησης και την εξασφάλιση του οικογενειακού εισοδήματος
- Η συμμετοχή τους θεωρείται μέρος των υποχρεώσεών τους στο νοικοκυριό και την οικογένεια.
- Δε διαθέτουν κανενός είδους κοινωνικό – οικονομικό status δεν πληρώνονται, δε δηλώνονται, δεν ασφαλίζονται και καταγράφονται ελλιπώς.
Το μέγεθος της αφανούς εργασίας είναι αρκετά μεγάλο, ωστόσο ο ακριβής αριθμός τους είναι μη προσδιορισμένος. Θεωρούμε απαραίτητη τη στατιστική καταγραφή του προβλήματος ώστε να προσδιοριστεί ακριβώς ο αριθμός του αλλά και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των αφανώς εργαζομένων όπως αυτά διαμορφώνονται και πιθανόν να διαφοροποιούνται τοπικά.
Η αναγνώριση της αφανούς εργασίας (νομικά, θεσμικά και οικονομικά) είναι επιβεβλημένη δεδομένου ότι αφορά ένα τμήμα της κοινωνίας που ενώ ουσιαστικά ανήκει στο ενεργό εργατικό δυναμικό της χώρας, ωστόσο δεν αναγνωρίζεται ως τέτοιο με αποτέλεσμα να μην απολαμβάνει τα ίδια δικαιώματα.
Το παρόν κείμενο αποτελεί μια απόπειρα αρχικής καταγραφής ενός μείζονος θέματος σε μια εποχή ιδιαίτερα κρίσιμη για την εργασία και κατ΄ επέκταση την εθνική οικονομία.
